Havan Nedir Kimya? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
Havan nedir kimya? diye sorduğumda, çoğumuz ilk başta kimyasal bir kavram olarak yanıt verebiliriz: “Havanın bir bileşiği yok, atmosferin bileşenlerinin karışımıdır.” Ama bir de bakış açısının değişebileceği, günlük hayatta daha derinlemesine anlamlar barındırabilecek bir konu var: havanın toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle ilişkisi. Bunu gündelik yaşamla, sokakta gördüğüm sahnelerle, toplu taşımada ve işyerinde yaşadığım deneyimlerle anlatmaya çalışacağım. Çünkü bazen “kimya” sadece laboratuvarın duvarları arasında değil, toplumun da içinde gerçekleşir.
Kimya Bilmiyor Muyuz? Havanın Biyokimyası ve Sosyal Kimya
İlk önce, kimyasal anlamdaki havadan bahsedelim. Havanın bileşiminde %78 azot, %21 oksijen ve %1’den daha az miktarda argon, karbondioksit ve diğer gazlar bulunur. Fakat toplumun her kesimi için hava, bazen sadece bu bileşimle sınırlı kalmaz. Benim işim gereği, sürekli olarak toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adalet üzerine çalıştığım için, bazen bir insanın “havası” diye tanımladığı şeyin de toplumsal ve kültürel olarak şekillendiğini görüyorum. Ve burada kimyanın farklı anlamlarını devreye sokarak, toplumsal yapının nasıl şekillendiğini daha net bir şekilde gözlemleyebiliyorum.
Sokakta, toplu taşımada veya işyerinde, her geçen gün birinin “havalarının” ne kadar değişebileceğini görebiliyorum. Havanın sadece fiziksel bir özellik olmadığını fark ediyorum. İnsanların fiziksel, duygusal ve toplumsal kimyası, yani bir bireyin etrafındakilerle kurduğu etkileşim, günümüzün sosyal yapısına dair derin ipuçları sunuyor.
Toplumsal Cinsiyet ve Hava: Sosyal Kimya Nasıl Etkileniyor?
Şimdi gelelim, toplumsal cinsiyet perspektifinden “havanın” anlamını çözmeye. Bu konuda feminist teoriler, hem tarihsel hem de modern toplumda kadınların, erkeklerin ve diğer toplumsal cinsiyet kimliklerinin havalarını nasıl şekillendirdiğine dair önemli şeyler söylüyor. Hani bazen diyoruz ya “Kadınlar hep bir başka havada” veya “Erkekler soğuk, ciddi, hiç gülmezler”… İşte, bu “havadar” tanımlamalar, toplumsal cinsiyet rollerinin sosyal kimya üzerindeki etkisini gözler önüne seriyor.
Bir gün, İstanbul’un en kalabalık caddelerinden birinde yürürken, her sabah işe giderken gördüğüm bir sahne var. Bir grup erkek, takımlarını giymiş, güne başlamak üzere. Konuştukları şeyler genel olarak iş dünyasıyla alakalı, belki de futbol. Ama dikkatimi çeken bir şey var: İçlerinden birisi hala utangaç, neşeli ve fazlasıyla pozitif. Diğerleri ona bazen bakıyor, bazen hoşlanmış gibi takılıyorlar ama “neşesinin fazla olduğunu” belli eden bakışlar da yok değil. Bu durum bana, toplumsal cinsiyet rollerinin, bir kişinin kimyasını ne kadar etkileyebileceğini gösteriyor. Çünkü ne yazık ki, toplumda “erkekler ciddi olmalı” gibi derinlemesine yerleşmiş inançlar var. Erkeklerin havası için “güçlü” ve “soğukkanlı” olmak bekleniyor.
Kadınlar da aynı şekilde, güçlü olmaları gerektiği kadar, bir yandan da “çekici” ve “zarif” olmak zorundalar. İşte bu da, kadınların günlük hayatlarına dair toplumsal baskıları fark etmelerini sağlıyor. Kadınların bulunduğu ortamlarda bazen gereksiz yere sesini çıkarmaması, daha “nazik ve sakin” olmaları gerektiği gibi bir hava oluşturuluyor. Bu tür mikro baskılar, bir kadının sadece fiziksel değil, psikolojik kimyasını da etkiliyor. Kadınlar, bazen bu yüzden çok fazla “havasını” değiştirmek zorunda kalıyor.
Bir de son dönemde sosyal medyada sıkça rastladığımız bir başka konu var: cinsiyet eşitliği için yapılan protesto ve sosyal medya kampanyaları. İşte bu kampanyaların toplumsal cinsiyet kimyasını, yani sosyal yapıyı değiştirmeye yönelik mücadelesini anlamak önemli. Herkesin özgürce kendisini ifade etmesi, bir şekilde “havasının” özgürleşmesi anlamına gelir. Ama bu sadece kampanya yapmakla olmuyor. Gerçek hayat, bazen çok daha serttir ve toplumsal cinsiyet rollerine göre şekillenen kimyalar, günlük yaşamda ciddi engeller yaratabiliyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Havanın Gücü
Çeşitlilik ve sosyal adalet ise, havanın bir başka boyutudur. Bunu çok sık gözlemliyorum: İşyerlerinde, toplumda veya sokakta, farklı kimliklere sahip insanlar, “havasını” daha farklı şekilde ifade ediyor. Mesela, engelli bireylerin toplumdaki “havası” toplumun büyük bir kısmı tarafından genellikle küçümseniyor. Oysa bir engelli bireyin dünyaya bakışı, bazen herkesin gözünden kaçabilecek kadar derin olabilir. İnsanlar sadece görünüşlerine bakıp, kimya hakkında kestirme fikirler yürütüyorlar.
İstanbul’un en kalabalık semtlerinden birinde yürürken bir kadın, bir tekerlekli sandalye ile geçiyordu. Etrafındaki insanlar ona öyle bakıyorlardı ki, sanki o kişi toplumsal bir deneyin parçasıymış gibi. Oysa o kişi de bir bireydi, bir insan. Ama toplumsal yapı, ona öyle bir kimlik yüklemiş ki, ne yaparsa yapsın, “başka” olarak algılanıyordu. Çeşitlilik, maalesef hala toplumda tam olarak içselleştirilebilmiş değil. Çeşitlilik ne kadar çoksa, o kadar fazla kimya da ortaya çıkar. Bu sadece engelli bireyler için geçerli değil. Renk, cinsiyet, etnik köken gibi faktörler, her bireyin “havasını” etkiler ve bazen bu kimya, herkesin kabul etmesi gereken bir fark yaratır.
Bir gün işyerimde, farklı kültürlerden gelen insanlarla çalışırken, hep bir “havanın” ne kadar değişken olabileceğini fark ettim. Mesela, bir kişi gülerek girdiği odada herkesin dikkatini çekerken, başka bir kişi, ciddi ve sessiz girdiğinde kimse fazla ilgi göstermezdi. Farklı kültürler, farklı kimlikler, farklı havalar yaratıyordu. Ama gerçekten sosyal adalet isteyen bir toplumda, bu çeşitlilik ve farklı kimliklerin bir arada uyum içinde yaşaması gerektiğini hep vurguluyorum.
Sonuç: Hava Bile Sosyal Kimyadır
Sonuç olarak, “havanın” sadece kimyasal bir anlamı yok. Herkesin “havası”, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi konularda toplumun yapısına göre şekilleniyor. Toplumun, bireylerin kimyasını nasıl etkilediğini anlamak, aslında sosyal yapının da ne kadar derin ve karmaşık olduğunu anlamamıza yardımcı olabilir.
Havanın kimyası, aslında toplumun kimyasını da oluşturuyor. Sosyal baskılar, toplumsal cinsiyet rolleri, çeşitliliği kabullenme veya reddetme gibi faktörler, bir toplumun kimyasını belirliyor. Bu kimya her bireyi farklı şekillerde etkiliyor. Bir kişinin “havası” sadece onun kişiliğiyle değil, toplumun ona yüklediği kimlikle de alakalıdır. Kimyasal bileşenleriyle havayı incelediğimizde, toplumsal yapının ne kadar karmaşık olduğunu ve “havanın” çok daha derin anlamlar taşıdığını görebiliriz.